INTERVJU DR ALEKSANDAR UZELAC: Nemanja i Barbarosa hteli da napadnu Carigrad

INTERVJU  

DR ALEKSANDAR UZELAC, ISTORIČAR I AUTOR KNJIGE „KRSTAŠI I SRBI“

 

 

Nemanja i Barbarosa hteli da napadnu Carigrad

 

 

Barbarosa se u jednom trenutku odlučio da napadne Carigrad, oslanjajući se na podršku Srba i njihovih tadašnjih saveznika Bugara

 

Susret u Nišu 1189. godine bio je, po svemu sudeći, jedini lični susret Nemanje i Barbarose. Ipak, Barbarosa je boravio u našim krajevima i ranije, kao učesnik Drugog krstaškog rata 1147. godine, kada je još kao mladić imao prilike da se upozna sa jugoistočnom Evropom, pa i sa Srbima

 

Pojedini žitelji tadašnjeg Balkana zaista su se priključivali krstaškim vojskama, Može se pretpostaviti da je među njima bilo i Srba, iako se oni izričito ne spominju u izvorima. Ono u šta nema sumnje jeste da su Srbi bili prisutni u Palestini i pre putovanja Svetog Save na istok

Barbarosa sa sinovima

 

 

Srpska srednjevekovna istorija prepuna je značajnih događaja, ličnosti i bitaka koje se u mnogome uticale i na sliku tadašnje Evrope. Ono što se malo zna u javnosti, jeste da su Srbi dali značajan istorijski doprinos i za vreme krstaških ratova i da nije samo susret i sporazum Stefana Nemanje i Fridriha Barbarose jedina veza našeg naroda sa krstaškim vitezovima i ratnicima.

Doktor  Aleksandar Uzelac, naučni saradnik Istorijskog instituta u Beogradu, upravo je objavio veoma interesantnu knjigu pod nazivom “Krstaši i Srbi” i u intervjuu za Aferu otkriva dosad malo ili skoro potpuno nepoznate detalje o vezama Srba sa krstašima i krstaškim ratovima.

 

 

Otkuda baš odnos krstaša i Srba kao inspiracija za ovu knjigu?

 

-Na srpskom jeziku do sada nije postojala knjiga posvećena ovoj temi. Naši susedi, Bugari i Mađari, detaljno su proučavali krstaše, krstaške ratove i uticaj ovih zbivanja na njihove zemlje, pa kod njih postoji veliki broj studija i knjiga o tome. Čak je i u Hrvatskoj relativno skoro objavljena knjiga o Hrvatima i “križarima”, iako su Hrvati neuporedivo manje prisutni u krstaškim izvorima od Srba.

Bilo bi nepravedno reći da se naši istoričari do sada nisu dotakli mesta krstaša u srpskoj istoriji, pri čemu naročito treba istaći radove akademika Jovanke Kalić i njen doprinos proučavanju odnosa Srba i zapadnog sveta u prednemanjićkoj epohi. Ipak, do sada nije bilo pokušaja da se priča o Srbima i krstašima zaokruži i predstavi, kako stručnoj javnosti – istoričarima i studentima istorije, tako i široj čitalačkoj publici.

Borba krstaša i Turaka

Kada krstaši dolaze prvi put u dodir sa Srbijom i srpskim življem?

 

-Prvi zabeleženi kontakt krstaša i Srba odigrao se za vreme Prvog krstaškog rata (1096–1099). Krajem januara 1097. godine, srpski kralj Bodin primio je krstaše i grofa Rajmunda od Tuluza, u Skadru.

Grof Rajmund je bio najugledniji predvodnik ovog poduhvata i čovek od poverenja pape Urbana Drugog koji je dve godine ranije pozvao vitezove zapadne Evrope u pohod za oslobođenje Jerusalima. Za razliku od drugih krstaških armija, Rajmund i njegova vojska tada su odabrali teško prohodan put duž istočne obale Jadrana. U njegovom izboru su upravo kralj Bodin i njegova država igrali veoma važnu ulogu, a razlozi i pozadina toga se detaljno objašnjavaju u knjizi.

 

Kakav je bio odnos krstaša i krstaških pisaca prema Srbima?

 

-Postoji relativno veliki broj spisa nastalih iz pera učesnika krstaških pohoda, istoričara i hroničara, koji su ostavili važne podatke o Srbima. Odnos nekih od njih, ne samo prema Srbima, već i prema drugim pravoslavnim narodima u jugoistočnoj Evropi, bio je pun prezira i nipodaštavanja.

Možda i ne treba isticati da odjeke etničkih i kulturnih stereotipa o hrišćanima na Istoku, još tada oblikovanih u zapadnom svetu, povremeno osećamo i danas. Međutim, važno je naglasiti da nisu svi zapadnjaci toga doba gledali na Srbe iz ove perspektive. Tako, praktično svi učesnici Barbarosinog pohoda pišu u izuzetno lepom i pohvalnom tonu o Srbima, nazivajući Nemanju i njegovog brata Stracimira, ne samo saveznicima, već i „iskrenim prijateljima”. Oni su vrlo detaljno opisali boravak krstaša u Nišu i okolini, tok pregovora dvojice vladara, bračne projekte ugovarane između srpske i nemačke strane, razmenu skupocenih darova i egzotičnih životinja…

 Država srpskog kralja Bodina

Prostor između Niša i Beograda zvani „Bugarska šuma“ veoma je važan za odnos Srba i krstaških vitezova. Zbog čega?

 

-Kako ste i sami primetili, u krstaškim spisima 11–12. veka „Bugarska šuma”, ustaljeni je naziv za prostor između Beograda i Niša. Reč je o području kroz koje prolazi jedna od najvažnijih balkanskih saobraćajnica, ista ona koju danas poznajemo kao Koridor 10.

Ovim pravcem kretale su se na putu za Palestinu vojske koje su predvodili rimsko-nemački vladari, francuski kraljevi i brojne druge krunisane i plemićke glave sa Zapada. Zato su upravo tu zabeleženi najintenzivniji dodiri između krstaša i Srba.

Nije zgoreg istaći da je, uviđajući strateški, politički i privredni značaj ovog područja, Stefan Nemanja neposredno pre Trećeg krstaškog rata premestio svoju prestonicu iz Rasa u Niš, nameravajući da sliv triju Morava učini jezgrom svoje države.

 

Barbarosa

Kada pominjemo krstaše i Srbe, svi prvo pomisle na susret Stefana Nemanje i Fridriha Barbarose. Da li je taj susret zaista i najznačajniji u istoriji odnosa našeg naroda i vitezova krstaša?

 

-Nema sumnje da su susret Nemanje i Barbarose u Nišu jula 1189. godine, ali i sve ono što je njemu prethodilo, izuzetno važni za srpsku istoriju. Međutim, ništa manji značaj ima doček koji je kralj Bodin priredio grofu Rajmunda od Tuluza u Skadru jedan vek ranije. Ovo, naravno, nisu jedini zabeleženi dodiri krstaša i Srba, ali okolnosti koje su pratile oba pomenuta događaja jasno i nedvosmisleno pokazuju zapaženo mesto Srba u tadašnjoj evropskoj istoriji, diplomatiji i krstaškim pohodima.

 

Kakva je bila sudbina Nemanjinih pregovora sa Barbarosom?

 

-Nemanja je bio izuzetno energičan i dalekovid političar. Oslanjajući se na Barbarosu, najmoćnijeg vladara zapadne Evrope, on je nastojao da obezbedi potpunu nezavisnost srpskih zemalja od Carigrada. Ipak, Barbarosa je imao druge prioritete. Njemu je prevashodno bilo stalo do toga da obezbedi slobodan prolaz svojoj vojsci na putu za Palestinu.

Pošto mu vizantijski vladar to nije dozvoljavao, ne opraštajući mu, između ostalog, ni dobre odnose sa Srbima, Barbarosa se u jednom trenutku odlučio da napadne Carigrad, oslanjajući se na podršku Srba i njihovih tadašnjih saveznika Bugara. Nezahvalno je govoriti o tome šta bi bilo kad bi bilo, ali možemo naslućivati da vizantijska diplomatija nije u poslednjem trenutku, u zimu 1189/1190. godine, kapitulirala pred Barbarosom, dopustivši mu slobodan prolaz ka Maloj Aziji, odnosno da se plan zajedničkog napada krstaša, Srba i Bugara na Carigrad tada ostvario, istorija našeg regiona nesumnjivo bi krenula nekim drugim tokom.

Stefan Nemanja

Da li su se Nemanja i Barbarosa poznavali pre susreta u Nišu?

 

-Susret u Nišu 1189. godine bio je, po svemu sudeći, jedini lični susret dvojice vladara. Ipak, Barbarosa je boravio u našim krajevima i ranije, kao učesnik Drugog krstaškog rata 1147. godine, kada je još kao mladić imao prilike da se upozna sa jugoistočnom Evropom, pa i sa Srbima. Takođe, malo je poznato da su Nemanja i Barbarosa dugo vremena pre Trećeg krstaškog rata održavali diplomatske odnose, kao i da je, uspostavljajući veze sa Barbarosom, Nemanja samo nastavio politiku svojih prethodnika.

Još početkom 12. veka srpski veliki župan Uroš I i njegovi potomci orodili se sa mnogim viđenijim evropskim dinastijama: ugarskim Arpadima, češkim Pšemislima, ali i ruskim Rjurikovičima, pa su Srbi i srpska država daleko pre Nemanjinog vremena postali uticajni činilac u politici tadašnjih evropskih sila.

 

Da li je bilo Srba među krstaškim vitezovima?

 

-Pojedini žitelji tadašnjeg Balkana zaista su se priključivali krstaškim vojskama, Može se pretpostaviti da je među njima bilo i Srba, iako se oni izričito ne spominju u izvorima. Ono u šta nema sumnje jeste da su Srbi bili prisutni u Palestini pre putovanja Svetog Save na istok, koja se i danas često, i pogrešno, uzimaju kao događaj koji je označio početke dodira Srba sa Svetom zemljom.

 

Još je Stefan Nemanja tokom svoje vladavine slao svoje ljude sa darovima za crkve i manastire u Jerusalimu i drugim svetim mestima, a posredni tragovi upućuju na prisustvo Srba među monaškim zajednicama na Sinaju još od početka krstaških ratova, krajem 11. veka.

 

Koliko su krstaši uticali na razvoj srpske istorije u 11. i 12. veku?

 

-Uticaj krstaških pohoda na srpsku istoriju je izuzetno velik. Oni su doveli do snažnijeg povezivanja srpskih zemalja i zapadnog sveta, kao i orođavanja srpskih vladara sa najuglednijim evropskim dinastijama toga doba. Pored političkog, postojao je i vojni aspekt ovog uticaja. Reprezentativni nalaz tzv. mača sa Pirlitora (danas se čuva u muzeju u Pljevljima), koji potiče iz neke od najboljih evropskih  radionica mačeva a pripadao je nekom od srpskih vladara ili uglednika iz 12. veka, jedan je slikovit pokazatelj tog uticaja.

 

Zašto je kod nas malo pisano o odnosima Srba i krstaša?

 

-Gotovo sve što možemo saznati o dodirima Srba i krstaša potiče iz zapadnih izvora, napisanih uglavnom na latinskom jeziku, od strane učesnika krstaških pohoda. Primera radi, ni Sveti Sava ni Stefan Prvovenčani uopšte ne spominju susret njihovog oca i Barbarose. Stoga, da bi se pisalo o ovoj temi, treba najpre poznavati krstaške izvore, potom literaturu koja je uglavnom na stranim jezicima, ali i razumeti duh ove burne i dinamične epohe tokom koje su se srpski vladari i njihove zemlje našli na putu krstaša.

 

Srećko Milovanović

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *